Elke 3e dinsdag-oggend van de maond komt Anny Freriks en Johanna Oortgiesen naor De Kei um d’r un uurken veur te laezen int plat. D’r bunt meestal zo’n vieftien trouwe luusteraars. D’r wödt aoveriges niet alleneg e-luusterd, want de meesten praoten gemuudeluk in’t Achterhoeks met. Iedereen hier is fan van d’n Achterhoek, ok al ligt de roots ‘elders’.*
Aj plat kunt proaten, mo’j ’t neet loaten
Anny is geboren in Hummelo (1950). Johanna is eveneens geboren in Hummelo (1948). Ze zijn nichtjes van elkaar. De vader van Anny en de moeder van Johanna zijn broer en zus.
Anny woont al vele jaren in Doetinchem. Ze spreekt thuis geen dialect, want haar man spreekt dat niet. Johanna woont in Achter-Drempt. Ze spreekt thuis wel dialect.
Allebei lezen ze ook nog op andere plekken voor. Niet alleen in het Achterhoeks, maar ook in het Nederlands. Voor groepen, maar ook privé bij mensen thuis.
Anny werkte in haar werkzame leven in een boekhandel. Dus boeken en (voor)lezen passen helemaal bij haar. Zij geeft daarnaast Nederlandse les aan mensen die hier nog niet zo lang wonen en de taal nog moeten aanleren.
Johanna werkte als gezinsverzorgende. Ze heeft als vrijwilliger niet alleen voorgelezen, maar ook gezongen in verpleeg- en verzorgingshuizen in de regio. Ze werd daarbij soms begeleid door een gitariste. ‘Zo mooi om te zien hoe mensen van de bekende liedjes uit de oude doos genieten.’
Int plat proaten
Het Achterhoeks behoort tot het Nedersaksisch. De Overheid erkent het Nedersaksisch als officiële regionale taal.
Taalkundig zijn er geen duidelijke verschillen tussen een dialect en een taal. Ze hebben allebei een eigen grammatica, woordenschat en klanken. Een dialect is dus ook iets anders dan een accent, dat gaat echt alleen om de uitspraak.
Lang leken dialecten te verdwijnen, maar ze beleven juist een opleving: steeds vaker klinken streektalen weer op straat, online en op tv.
In een tijd waarin veel dingen op het internet onecht zijn, voelen dialecten en accenten voor veel mensen als oprecht. Het geeft mensen een eigen karakter, iets authentieks. Geïnteresseerd in dialecten? Kort geleden verscheen Atlas van het dialect in Nederland bij uitgeverij Lannoo.
Onmeunig mooi en gezellig
Anny en Johanna kiezen voor zo’n voorleesochtend allebei twee á drie korte verhalen / gedichten uit. En soms specifieke streekverhalen.
Ze lezen om beurten voor.
Ter voorbereiding zoeken ze in de bibliotheek naar boekjes met mooie en grappige verhalen. Zoals Flonkergood.
Dat is een mooi buukske, boordevol streektaalverhaaln en –gedichten. Disse bunt eschreven deur mensen uut Achterhook en Liemers in eur eigen streektaal.
Daarnaast maken ze veelvuldig gebruik van het tijdschrift De Moespot. Ook daar staan dat soort verhalen in.
Ze lezen ook graag voor uit het werk van de bekende Achterhoekse schrijver/dichter Herman van Velzen.
Uiteraard lezen ze ter voorbereiding de verhalen en gedichten eerst zelf thuis.
‘Je moet wel tevoren weten waar het over gaat, waar pauzes nodig zijn en waar de klemtoon ligt. Zodat het voorlezen zo soepel mogelijk verloopt.’
Na afloop van een gedicht / verhaal reageren de deelnemers meestal meteen. N.a.v. bepaalde woorden of uitdrukkingen die in het ene dorp net weer anders worden uitgesproken dan in een dorp verderop.
Meestal komt ook ter sprake hoe jammer het zou zijn als het dialect zou verdwijnen.
De generaties na die van Anny en Johanna bijvoorbeeld, verstaan het meestal wel, maar praten in het Achterhoeks is er eigenlijk niet meer bij.
‘Het zou jammer zijn als specifieke uitdrukkingen en unieke woorden hierdoor definitief zouden verdwijnen’, vinden ze allebei.
Denk bijvoorbeeld aan uitdrukkingen als:
Brommers kiek’n
Vaak bu’j te bange
A’j de tied hebt, mo’j de tied nemmen
Kannie leg op ‘kerkhof, Wilnie leg d’r naost
He-j ‘goedwies kapot (ben je wel helemaal goed bij je hoofd)?
As neet geet zoals ’t mut, dan mut ’t mar neet zoals ’t geet
Gelukkig wordt er door diverse instanties en mensen van alles aan gedaan om het Achterhoekse dialect en de Achterhoekse cultuur levend te houden.
- Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers ontwikkelt bijvoorbeeld lesmateriaal voor basisscholen én cursussen voor mensen die meer over het Achterhoeks willen weten. https://www.ecal.nu/
Daar vind je ook het (digitaal) archief WALD: Woordenboeken van de Achterhoekse en Liemers dialecten.
Dit centrum organiseert regelmatig wedstrijden ‘dialect schrijven’, een soort van dictee-wedstrijd.’ Daar is best wel belangstelling voor. Ieder jaar toch zo’n 50 deelnemers. - Lokale media gebruiken bewust dialect in columns en uitzendingen.
- Festivals en dialectavonden trekken een breed en enthousiast publiek.
- Enkele boekjes van Dick Bruna zijn in het Achterhoeks vertaald en uitgegeven, zoals Opa En Oma Pluus en Nijntje In ’n Dierntuin. Jong geleerd, is oud gedaan, zullen ze bij de uitgeverij gedacht hebben.
- Bekende bands zoals Normaal en Boh Foi Toch brachten de taal naar een landelijk podium. Zij bewezen dat het dialect uitstekend past bij moderne cultuur en rockmuziek.
- Tegenwoordig dragen ook (lokale) theatermakers, schrijvers, dichters en filmmakers bij aan de populariteit van het dialect. De tv-serie Woeste grond (overigens in het Twents) is enorm populair. En ook de film De Beentjes van Sint Hildegard (2020) bleek een verrassingshit in de bioscopen. De film (in het Twents) trok ruim 700.000 bezoekers.
Lang Leve Kunst en Naoberschap (LLKN)
De dialectochtenden worden in samenspraak met De Kei georganiseerd door Lang Leve Kunst en Naoberschap van Amphion Cultuurbedrijf.
Het LLKN is sinds 2014 een van de projecten van het landelijke programma Lang Leve Kunst.
Het begrip Naoberschap is toegevoegd, omdat dit uitdrukking geeft aan een belangrijk cultuuraspect van de Achterhoek.
Naast het ‘Voorlezen in dialect’ wordt er nog veel meer georganiseerd. Kijk voor info op https://www.amphion.nl/podium-van-de-stad/langlevekunst/
Met dank aan Maurice Cremers voor het meelezen en voor de de vertaling van de intro:
*Elke 3e dinsdagochtend van de maand komen Anny Freriks en Johanna Oortgiesen naar De Kei om er een uurtje voor te lezen in dialect. Er zijn meestal zo’n 15 trouwe luisteraars. Er wordt overigens niet alleen geluisterd, want de meesten praten gezellig in het Achterhoeks mee. Iedereen hier is fan van de Achterhoek, ook al liggen de roots ‘elders’.